Sagalino

Geschiedenis van het kinderboek · van 1778 tot nu

De geschiedenis van het kinderboek in Nederland en Vlaanderen

Deze tijdlijn volgt het kinderboek in het Nederlandse taalgebied, van de versjes van Hieronymus van Alphen tot de Groene Griffel van 2026: de boeken, de uitgevers, de prijzen en de mensen die het verschil maakten.

Elke datum heeft het nummer van zijn bron, en waar de bronnen ophouden, zeggen we dat. Over Vlaanderen hebben we minder gevonden dan over Nederland; ook dat staat erbij.

12 min leestijd32 bronnen · geraadpleegd op 28 september 2026

Illustratie: een rij kinderboeken uit heel verschillende tijden, van een versleten leren band tot linnen banden en een modern prentenboek, allemaal dicht en zonder tekst op de rug
Cijfers

Vier getallen om mee te beginnen

Bijna 250 jaar kinderboeken in het Nederlands. Deze getallen markeren een paar stappen.

  • 1778

    verschijnen de versjes van Hieronymus van Alphen, met De Pruimenboom. Hij geldt als de eerste Nederlandse schrijver die bewust voor kinderen schreef.12

    Literatuurgeschiedenis.org en DBNL

  • 34

    talen waarin De brief voor de koning van Tonke Dragt is vertaald, meer dan enig ander Nederlandstalig kinderboek.10

    Wikipedia

  • 1971

    wordt de eerste Gouden Griffel uitgereikt, twee jaar later het eerste Gouden Penseel.1213

    CPNB

  • 3 miljoen

    exemplaren en meer van Het leven van een Loser zijn in Nederland verkocht.26

    Wikipedia

De Vlaamse Boekenleeuw werd van 1986 tot 2020 uitgereikt. Sinds het faillissement van de organisator Boek.be in 2021 bestaat de prijs niet meer.20

  1. Van 1778 tot 1856

    Versjes met een les en een prentenboek dat beweegt

    In 1778 verschijnen de kindergedichten van Hieronymus van Alphen, met De Pruimenboom. Hij geldt als de eerste Nederlandse schrijver die bewust voor kinderen schreef.12

    In 1856 verschijnt De nieuwe rijschool van A. van der Hoop Juniorszoon, het eerste Nederlandse beweegbare prentenboek.12 Wie de negentiende eeuw verder wil lezen, vindt het standaardwerk bij P.J. Buijnsters en L. Buijnsters-Smets: Lust en leering, uit 2001.2

    De jaartallen van dit tijdperk

    • 1778Van Alphen, met De Pruimenboom1
    • 1856De nieuwe rijschool, het eerste Nederlandse beweegbare prentenboek1

  2. Van 1891 tot 1924

    Ondeugende jongens en scheepsjongens

    Rond 1900 zijn de boeken over ondeugende jongens populair: Dik Trom in 1891, Pietje Bell in 1914 en Kruimeltje in 1923.1

    In 1924 verschijnt De scheepsjongens van Bontekoe van Johan Fabricius.3 Tot 2003 beleeft het boek 28 drukken.34

    De jaartallen van dit tijdperk

    • 1891Dik Trom1
    • 1914Pietje Bell1
    • 1923Kruimeltje1
    • 1924De scheepsjongens van Bontekoe3

  3. Van 1950 tot 1965

    Humor, een giraf en een brief voor de koning

    In de jaren vijftig brengen Annie M.G. Schmidt en Han G. Hoekstra humor en eigenwijsheid in het kinderboek, en debuteert Dick Bruna met zijn eenvoudige beeldtaal.1 Op 3 juni 1950 staat Dikkertje Dap in de kinderrubriek van Het Parool.5 Ook Jip en Janneke begon als rubriek in die krant.6

    In 1955 is er de eerste Kinderboekenweek, georganiseerd door de CPNB.7

    In 1962 verschijnt De brief voor de koning van Tonke Dragt.10 In 1964 volgt Het sleutelkruid van Paul Biegel, Kinderboek van het Jaar 1965 en een voorleesboek vanaf 6 jaar.811 Vanaf het midden van de jaren zestig verschijnt Pippi Langkous bij Ploegsma, met eigen tekeningen van Carl Hollander.9

    De jaartallen van dit tijdperk

    • 1950Dikkertje Dap in Het Parool5
    • 1955De eerste Kinderboekenweek7
    • 1962De brief voor de koning10
    • 1964Het sleutelkruid8

  4. Van 1971 tot 1975

    Griffels, een rupsje en een jongen in de middeleeuwen

    In 1971 wordt de eerste Gouden Griffel uitgereikt; het Gouden Penseel voor illustraties volgt in 1973. Een jury van de CPNB bekroont er kinder- en jeugdboeken tot 12 jaar mee.1213

    In hetzelfde jaar verschijnt Rupsje Nooitgenoeg van Eric Carle in het Nederlands,14 en schrijft Annie M.G. Schmidt Pluk van de Petteflet.15

    In 1973 verschijnt Kruistocht in spijkerbroek van Thea Beckman, dat in 1974 de Gouden Griffel wint en in 1976 een Europese prijs voor het beste historische jeugdboek.16 In 1975 begint Guus Kuijer aan Madelief; het eerste deel wint meteen de Gouden Griffel.17

    De jaartallen van dit tijdperk

    • 1971Eerste Gouden Griffel, Rupsje Nooitgenoeg, Pluk van de Petteflet121415
    • 1973Kruistocht in spijkerbroek, eerste Gouden Penseel1612
    • 1975Madelief van Guus Kuijer17

  5. Van 1982 tot 1999

    Vertalingen, een Vlaamse prijs en een weerwolfje

    In 1982 verschijnen Het oneindige verhaal van Michael Ende, dat een Zilveren Griffel krijgt,18 en Ronja de roversdochter van Astrid Lindgren bij Ploegsma.19

    In 1986 begint in Vlaanderen de Boekenleeuw, de opvolger van een referendumprijs voor het kinderboek uit 1962. Tot de laatste uitreiking in 2020 wint Bart Moeyaert hem zes keer, Anne Provoost drie keer.20

    In 1988 wordt Stichting Lezen opgericht, sinds 1994 het landelijke platform voor leesbevordering.21 Sinds 1995 beheert Mercis Publishing de Nederlandstalige boeken van Dick Bruna.22 In 1996 begint Paul van Loon aan Dolfje Weerwolfje.23

    De jaartallen van dit tijdperk

    • 1982Het oneindige verhaal en Ronja de roversdochter in het Nederlands1819
    • 1986De eerste Boekenleeuw in Vlaanderen, uitgereikt tot 202020
    • 1988Stichting Lezen21
    • 1996Dolfje Weerwolfje23

  6. Van 2002 tot 2017

    Een Griffel der Griffels en een jury van kinderen

    In 2002 ontstaat in Vlaanderen de organisatie die sinds 2015 Iedereen Leest heet.24 In 2004 krijgt De brief voor de koning de Griffel der Griffels, als beste kinderboek aller tijden.10 In 2005 verschijnt het eerste boek van Woezel en Pip, In de Tovertuin.25

    In 2016 wint De Gorgels van Jochem Myjer de prijs van de Kinderjury in de categorie 6 tot 9 jaar.27 In 2017 verschijnt Lampje van Annet Schaap, dat in 2018 de Gouden Griffel wint.28 Datzelfde jaar wordt de Vlaamse Jeugdboekenmaand een hele maand, in maart.29

    De jaartallen van dit tijdperk

    • 2004Griffel der Griffels voor De brief voor de koning10
    • 2005Woezel en Pip, het eerste deel25
    • 2016Kinderjury voor De Gorgels27
    • 2017Lampje; de Jeugdboekenmaand duurt voortaan een maand2829

  7. Vandaag

    Een prijs die stopt, nieuwe Griffels en een canon

    In 2020 wordt de Boekenleeuw voor het laatst uitgereikt; Boek.be gaat in 2021 failliet, en sindsdien bestaat de prijs niet meer.20

    De Griffels groeien: sinds 2022 zijn er ook Bronzen Griffels, en in 2026 komt de Groene Griffel, samen met het Wereld Natuur Fonds, voor boeken over natuur en dieren.1213 In 2025 komt Pluk van de Petteflet in de Canon van de Nederlandse literatuur.15

    De Kinderboekenweek van 2026 loopt van 30 september tot en met 11 oktober, met het thema “Spot aan!”.30 In Vlaanderen is maart de Jeugdboekenmaand.29

    De jaartallen van dit tijdperk

    • 2020De laatste Boekenleeuw; na 2020 niet meer uitgereikt20
    • 2022De eerste Bronzen Griffels12
    • 2025Pluk van de Petteflet in de Canon van de Nederlandse literatuur15
    • 2026De Groene Griffel; Kinderboekenweek “Spot aan!”1230
Open vragen

Drie vragen die de bronnen niet beantwoorden

Sommige jaartallen worden zo vaak overgenomen dat niemand ze nog controleert. Deze drie konden we niet afsluiten.

Wanneer verscheen De kleine heks in het Nederlands?

Wat we weten

De kleine heks van Otfried Preußler bestaat in een Nederlandse vertaling van Maydo van Marwijk Kooy, met tekeningen van Winnie Gebhardt-Gayler.31

Wat nog open is

De bronnen die we raadpleegden noemen twee verschillende jaren en uitgevers, 1962 bij Het Spectrum en 1979 bij Lemniscaat. Daarom noemen we hier geen jaar.

Welke kinderboeken verkopen het best?

Wat we weten

Van één reeks kennen we een getal: van Het leven van een Loser zijn in Nederland meer dan 3 miljoen exemplaren verkocht.26

Wat nog open is

Een lijst met verkoopcijfers per titel voor Nederland of Vlaanderen stond niet in onze bronnen. We zeggen dus niet welk boek het meest verkocht is.

Hoe verliep de geschiedenis van het kinderboek in Vlaanderen?

Wat we weten

We weten dat de Boekenleeuw in 1986 begon en in 2020 voor het laatst werd uitgereikt, en wie hem het vaakst won.20 En we weten dat Iedereen Leest sinds 2002 het lezen in Vlaanderen bevordert.24

Wat nog open is

Een eigen Vlaamse kinderboekgeschiedenis, met data en titels vóór 1986, hebben we niet onderzocht. Deze tijdlijn is daarom vooral een Nederlandse.

Discussies

Waar deskundigen het niet over eens zijn

Twee vragen die terugkomen zodra het over klassiekers gaat.

Is een klassieker een kinderboek?

Voor alle leeftijden

Pluk van de Petteflet staat sinds 2025 in de Canon van de Nederlandse literatuur, naast boeken voor volwassenen.15

Met een duidelijke leeftijd

Uitgevers en boekhandels geven ook grote klassiekers een leeftijd: De brief voor de koning 9 tot 12 jaar, Het oneindige verhaal vanaf 10 jaar volgens Bruna.1032

Waarover gediscussieerd wordt: of een boek bij kinderen hoort omdat zij het lezen, of omdat het voor hen geschreven is.

Wie beslist wat een goed kinderboek is: deskundigen of kinderen?

Een jury van deskundigen

De Griffels en Penselen worden toegekend door een jury van de CPNB, per jaar voor kinder- en jeugdboeken tot 12 jaar.12

Een jury van kinderen

Bij de Kinderjury stemmen kinderen, zoals in 2016 voor De Gorgels.27 In Vlaanderen is De Leesjury de grootste leesgemeenschap voor kinderen en jongeren.24

Waarover gediscussieerd wordt: hoeveel het oordeel van een jury zegt over de boeken die een gezin jarenlang herleest.
Vragen

Veelgestelde vragen

Wie schreef het eerste Nederlandse kinderboek?

Hieronymus van Alphen geldt als de eerste Nederlandse schrijver die bewust voor kinderen schreef. Zijn kindergedichten, met De Pruimenboom, verschenen in 1778.

Wat is de Gouden Griffel?

De juryprijs van de CPNB voor het beste kinder- of jeugdboek tot 12 jaar, sinds 1971. Voor illustraties is er sinds 1973 het Gouden Penseel, en sinds 2026 de Groene Griffel voor boeken over natuur en dieren.

Bestaat de Boekenleeuw nog?

Nee. De Vlaamse jeugdboekenprijs werd van 1986 tot 2020 uitgereikt. Na het faillissement van Boek.be in 2021 bestaat hij niet meer. Bart Moeyaert won hem zes keer, Anne Provoost drie keer.

Wat is het beste Nederlandse kinderboek aller tijden?

In 2004 kreeg De brief voor de koning van Tonke Dragt de Griffel der Griffels, als beste kinderboek aller tijden. Het is vertaald in 34 talen.

Sinds wanneer is er een Kinderboekenweek?

Sinds 1955. De eerste kwam er na de verkiezing van het Kinderboek van het Jaar 1954. Vanaf 1962 is het Kinderboekenweekgeschenk een speciaal geschreven boek. In Vlaanderen is maart de Jeugdboekenmaand.

Een verhaal dat bij jouw kind hoort

Bij Sagalino draait een eigen verhaal om jouw kind, met de eigen naam, in een van onze illustratiestijlen. Je leest het hele verhaal gratis voordat je beslist.

Bekijk hoe het werkt
Verwijzingen

Bronnen

  1. 1.Literatuurgeschiedenis.org: jeugdliteratuur in de 19e eeuw.Wat het bevestigt: Van Alphen als eerste Nederlandse schrijver die bewust voor kinderen schreef (De Pruimenboom, 1778); De nieuwe rijschool (1856) als eerste beweegbare prentenboek; Dik Trom, Pietje Bell en Kruimeltje; Annie M.G. Schmidt, Han G. Hoekstra en Dick Bruna in de jaren vijftig.
  2. 2.DBNL: P.J. Buijnsters en L. Buijnsters-Smets, Lust en leering, geschiedenis van het Nederlandse kinderboek in de negentiende eeuw (Waanders, 2001).Wat het bevestigt: Het standaardwerk over het Nederlandse kinderboek in de negentiende eeuw, met Van Alphen en De nieuwe rijschool.
  3. 3.De verhalen van Groningen: Johan Fabricius, schrijven is dromen.Wat het bevestigt: De scheepsjongens van Bontekoe van Johan Fabricius uit 1924.
  4. 4.Boekmeter: De scheepsjongens van Bontekoe.Wat het bevestigt: Tot 2003 28 drukken; voor 9 tot 12 jaar of vanaf 11 jaar.
  5. 5.Het Oude Kinderboek: Annie M.G. Schmidt en haar mooiste versje, Dikkertje Dap.Wat het bevestigt: Dikkertje Dap voor het eerst gepubliceerd op 3 juni 1950 in de kinderrubriek van Het Parool.
  6. 6.Singel Uitgeverijen, Querido: Jip en Janneke.Wat het bevestigt: Jip en Janneke van Annie M.G. Schmidt en Fiep Westendorp, oorspronkelijk een rubriek in Het Parool.
  7. 7.Het Oude Kinderboek: Kinderboekenweekgeschenken, een Nederlandse traditie sinds 1955.Wat het bevestigt: De eerste Kinderboekenweek in 1955, georganiseerd door de CPNB; vanaf 1962 een geschreven Kinderboekenweekgeschenk.
  8. 8.Boekwinkel Stip: Het sleutelkruid, Paul Biegel.Wat het bevestigt: Het sleutelkruid van Paul Biegel uit 1964, Kinderboek van het Jaar 1965.
  9. 9.Het Oude Kinderboek: Pippi Langkous, het boek dat Astrid Lindgren in haar jeugd had willen lezen.Wat het bevestigt: Pippi Langkous bij Ploegsma sinds het midden van de jaren zestig, met eigen illustraties van Carl Hollander.
  10. 10.Wikipedia: De brief voor de koning (boek).Wat het bevestigt: Van Tonke Dragt uit 1962; vertaald in 34 talen, het meest vertaalde Nederlandstalige kinderboek; Griffel der Griffels 2004; voor 9 tot 12 jaar.
  11. 11.Ziloen: Het sleutelkruid.Wat het bevestigt: Het sleutelkruid als voorleesboek vanaf 6 en om zelf te lezen vanaf 9 jaar.
  12. 12.CPNB: Griffels en Penselen.Wat het bevestigt: De Gouden Griffel en het Gouden Penseel van de CPNB, voor kinder- en jeugdboeken tot 12 jaar; Zilveren, sinds 2022 ook Bronzen Griffels; sinds 2026 de Groene Griffel met het WWF.
  13. 13.Wikipedia: Gouden Griffel.in het EngelsWat het bevestigt: De Gouden Griffel sinds 1971 en het Gouden Penseel sinds 1973, toegekend door de Griffeljury.
  14. 14.Wikipedia: Rupsje Nooitgenoeg.Wat het bevestigt: Het boek werd in 1971 in het Nederlands vertaald.
  15. 15.VRT NWS: canon van de literatuur, met Pluk van de Petteflet (24 juni 2025).Wat het bevestigt: Pluk van de Petteflet van Annie M.G. Schmidt (1971) in 2025 opgenomen in de Canon van de Nederlandse literatuur.
  16. 16.Neerlandistiek: nieuw digitaal leermiddel over Kruistocht in spijkerbroek (1973) van Thea Beckman.Wat het bevestigt: Kruistocht in spijkerbroek uit 1973; Gouden Griffel 1974, Europese prijs voor het beste historische jeugdboek 1976.
  17. 17.De Boekerij Zutphen: Het grote boek van Madelief, Guus Kuijer.Wat het bevestigt: Madelief van Guus Kuijer sinds 1975; het eerste deel won meteen de Gouden Griffel; voor 7 tot 9 jaar.
  18. 18.Wikipedia: Het oneindige verhaal.Wat het bevestigt: Vertaling van Johan van Nieuwenhuizen, in het Nederlands sinds 1982; het jaar erop een Zilveren Griffel.
  19. 19.Nordic Dutchman: Ronja de roversdochter.Wat het bevestigt: Ronja de roversdochter van Astrid Lindgren bij Ploegsma, 1982, vertaald door Rita Törnqvist-Verschuur.
  20. 20.Wikipedia: Boekenleeuw.Wat het bevestigt: Opgericht in 1986 als opvolger van de Referendumprijs voor het Kinderboek (1962); in 2017 geen uitreiking; laatste uitreiking 2020; Boek.be failliet in 2021; Bart Moeyaert zes keer, Anne Provoost drie keer.
  21. 21.Stichting Lezen: over Stichting Lezen.Wat het bevestigt: Opgericht in 1988, sinds 1994 door OCW aangewezen als landelijk platform voor leesbevordering.
  22. 22.Mercis Publishing.Wat het bevestigt: Sinds 1995 rechthebbende van de Nederlandstalige boeken van Dick Bruna.
  23. 23.Wikipedia: Dolfje Weerwolfje.Wat het bevestigt: Dolfje Weerwolfje van Paul van Loon bij Leopold, sinds 1996.
  24. 24.Iedereen Leest: missie en visie.Wat het bevestigt: Opgericht in 2002, eerst als Stichting Lezen, sinds 2015 Iedereen Leest; draagt onder meer De Leesjury, de grootste leesgemeenschap voor kinderen en jongeren in Vlaanderen.
  25. 25.Wikipedia: Woezel en Pip.Wat het bevestigt: Het eerste boek, In de Tovertuin, in maart 2005, van Guusje Woesthoff-Nederhorst.
  26. 26.Wikipedia: Het leven van een loser (boekenreeks).Wat het bevestigt: De Nederlandse uitgave bij De Fontein, met meer dan 3 miljoen verkochte exemplaren in Nederland.
  27. 27.Juf Jannie: De Gorgels.Wat het bevestigt: De Gorgels van Jochem Myjer, prijs van de Kinderjury 2016 in de categorie 6 tot 9 jaar.
  28. 28.Annet Schaap: Lampje.Wat het bevestigt: Lampje uit 2017; Nienke van Hichtumprijs 2017, Woutertje Pieterseprijs en Gouden Griffel 2018.
  29. 29.Stad Kortrijk, bibliotheek: Jeugdboekenmaand.Wat het bevestigt: De Jeugdboekenmaand in heel maart, sinds 2017 een hele maand, met bibliotheken in heel Vlaanderen.
  30. 30.Zwijsen: Kinderboekenweek 2026, Spot aan!Wat het bevestigt: De Kinderboekenweek 2026 van 30 september tot en met 11 oktober, met het thema Spot aan!
  31. 31.Wikipedia: De kleine heks.Wat het bevestigt: De Nederlandse vertaling van Maydo van Marwijk Kooy met illustraties van Winnie Gebhardt-Gayler; de jaartallen verschillen per bron.
  32. 32.Bruna: Het oneindige verhaal.Wat het bevestigt: Het oneindige verhaal van Michael Ende bij De Fontein Jeugd (uitgave van november 2021), vanaf 10 jaar.

Bronnen geraadpleegd op 28 september 2026. Mist er iets of is iets niet meer actueel? Laat het ons weten, dan passen we het aan, met datum.

Verder lezen

Ook om te lezen