Illustratiestijl

Een kinderboek in risografie

Risografie is een stencildruk uit Japan. Elke kleur wordt apart gedrukt en waar twee kleuren over elkaar liggen, ontstaat een derde. Daar komen de weinige felle tinten, de korrelige vlakken en de kleine verschuivingen vandaan.

Bekijk een boek in deze stijl

Lees gratis het hele verhaalDezelfde stijl in het hele boekE-book € 5,00

Voorbeeldillustratie in de stijl Risografie — Weinig drukinkten, korrelige vlakken en kleine verschuivingen: fris en speels

Herkomst

Van kopieermachine tot kleur voor ontwerpers

Risografie is een stencilproces. Het apparaat snijdt met een thermische kop fijne openingen in een dunne folie, de zogeheten master, en legt die om een drukcilinder. In de cilinder zit inkt in precies één kleur. Draait ze rond, dan perst ze de inkt door de openingen op het langslopende papier.

Omdat een cilinder maar één kleur bevat, wordt een meerkleurig beeld opgedeeld in aparte kleurlagen: voor elke laag komt er een eigen master, en het papier gaat voor elke kleur één keer door de machine. De inkten zijn halfdoorzichtig. Liggen twee lagen over elkaar, dan ontstaat bij overdruk een derde kleur. Omdat het papier voor elke ronde opnieuw wordt ingelegd, passen de lagen nooit precies op elkaar. Deze verschuiving en kleine verschillen binnen één oplage horen bij het proces en maken deel uit van het uiterlijk.

De techniek komt uit Tokio. Noboru Hayama opende daar op 2 september 1946 het duplicatiebedrijf RISO-SHA. “Riso” betekent in het Japans “ideaal”. In 1958 bracht het bedrijf met de RISO-GRAPH een eigen apparaat op de markt, in 1980 volgde het merk RISOGRAPH en in 1986 verscheen met de Digital 007 het eerste digitale apparaat. Deze machines werden ontwikkeld om documenten snel en goedkoop te vermenigvuldigen, niet voor kunst.

Ontwerpers, illustratoren en kleine drukstudio's ontdekten later wat het proces zichtbaar maakt: krachtige dekkende kleuren, korrel, overlappingen en toeval. RISO schrijft zelf dat de apparaten wereldwijd geliefd zijn bij kunstenaars, vooral in Europa. Gabriella Marcella leerde de riso-printer kennen aan het Pratt Institute in Brooklyn en bouwde in Glasgow de studio RISOTTO op. In Londen richtten Jackson Lam en Ken Kirton in 2009 Hato Press op, die zines en boeken in risodruk uitgeeft.

Onze beelden zijn geen risodrukken. Ze ontstaan niet op een RISO-machine, maar zijn hedendaagse kinderboekillustraties die het drukkarakter vrij overnemen: weinig vaste kleuren, overlappingen, korrel en lichte verschuivingen.

Wie deze stijl heeft gevormd

De namen achter de stijl

Noboru Hayama
Oprichting van het duplicatiebedrijf RISO-SHA in Tokio, 1946
Uit zijn bedrijf groeide de onderneming wier apparaten het drukproces zijn naam gaven.
Gabriella Marcella
RISOTTO, drukstudio in Glasgow
Ontwikkelde haar werk vanuit de snelheid en onberekenbaarheid van de riso-printer en maakt er posters, muurschilderingen en publicaties mee.
Jackson Lam en Ken Kirton
Hato Press, Londen, 2009
Richtten de pers op om druk en productie toegankelijker te maken voor kunstenaars, en gaven tot 2020 zo'n 50 zines in risodruk uit.

Kenmerken

Hoe herken je risografie?

Drie of vier felle, dekkende kleuren, op ons voorbeeldbeeld roze, kobaltblauw en zonnegeel op warm, crèmekleurig papier.
Mengkleuren ontstaan alleen door overdruk: blauw over roze geeft paars, geel over roze oranje.
Korrelige, gespikkelde vlakken, nu eens dichter, dan weer lichter, waar het papier doorheen schijnt.
Kleine verschuivingen, waarbij de ene kleurlaag net naast de andere zit.
Grote, eenvoudige vormen zonder eigen contourlijn en zonder zachte kleurovergangen.

Voor welke verhalen

Bij welke verhalen risografie past

De stijl leeft van grote, duidelijke vormen en weinig kleuren. Hij past goed bij natuur, dieren en sferen: bos, rivier, schemering, een vos, een lantaarn. Op ons voorbeeldbeeld zetten de kleurlagen precies dat om: een lucht in roze en geel, bomen in blauw, een vos in geel en roze.

Omdat er maar weinig kleuren beschikbaar zijn, worden huid, haar en kleding in die kleuren vertaald. Het personage blijft herkenbaar aan vorm, kapsel en kleding, maar is grafischer dan in een geschilderde stijl. Voor subtiele gezichtsuitdrukkingen is de korrel minder geschikt.

De beelden ogen fris en speels. De eenvoudige vormen zijn makkelijk te vatten, de stijl past daarom vanaf ongeveer twee tot drie jaar. Dat is een redactionele inschatting, geen vaste leeftijdsgrens.

Lees gratis een verhaal in deze stijl

Vragen

Goed om te weten

Wat is het verschil tussen risografie en zeefdruk?

Beide persen verf door een stencil en werken met dekkende kleuren. Bij risografie maakt het apparaat het stencil zelf, legt het om een cilinder en drukt het automatisch, elke kleur in een eigen ronde. Dat maakt het proces snel en voor kleine oplagen goedkoop.

Zijn de beelden echte risodrukken?

Nee. De beelden ontstaan niet op een RISO-machine, maar als hedendaagse kinderboekillustraties die kleurlagen, overdruk, korrel en verschuiving vrij navolgen.

Waarom zijn er zo weinig kleuren?

Bij risodruk draagt elke cilinder precies één kleur, en elke extra kleur betekent een extra ronde. Alle andere tinten ontstaan wanneer twee kleuren over elkaar liggen. Onze beelden volgen deze beperking: drie of vier kleuren, de rest ontstaat door overdruk.

Vanaf welke leeftijd past de risografiestijl?

Vanaf ongeveer twee tot drie jaar. Grote, eenvoudige vormen en duidelijke kleuren zijn goed te herkennen, en de korrel beloont wie goed kijkt.

Blijft de stijl in het hele boek hetzelfde?

Ja. Alle 14 dubbele pagina's worden geïllustreerd in de gekozen stijl, inclusief de omslag en het portret van het personage.

Bronnen

1.RISO Kagaku Corporation: RISO's History. (in het Engels)Wat het bevestigt: Noboru Hayama begon in 1946 met een duplicatiedienst onder de naam RISO-SHA, in 1958 verscheen het apparaat RISO-GRAPH.
2.RISO Deutschland: RISO, a Japanese print success story. (in het Engels)Wat het bevestigt: Oprichting van RISO-SHA op 2 september 1946, RISO-GRAPH in 1958 en het merk RISOGRAPH met de eerste apparaten in 1980.
3.RISO Inc.: About RISO. (in het Engels)Wat het bevestigt: De betekenis van “Riso” als “ideaal” en het eerste digitale apparaat, de Digital 007, in 1986.
4.RISO Kagaku Corporation: RISO ART. (in het Engels)Wat het bevestigt: RISOGRAPH is wereldwijd, vooral in Europa, geliefd geworden bij kunstenaars.
5.University of Brighton: Visual Communication Technical Resource, Risograph Printing. (in het Engels)Wat het bevestigt: De master wordt thermisch gesneden en om een cilinder gelegd, elke cilinder bevat één kleur, over elkaar liggende kleuren geven mengkleuren, binnen een oplage zijn er onregelmatigheden.
6.Victoria and Albert Museum: Gabriella Marcella, The power of printing, 2018. (in het Engels)Wat het bevestigt: Marcella leerde het proces kennen aan het Pratt Institute, richtte RISOTTO op in Glasgow, en het proces werkt met dekkende kleuren en stencils, vergelijkbaar met zeefdruk.
7.Hato Press, artikel over oprichting en programma. (in het Engels)Wat het bevestigt: Hato Press werd in 2009 in Londen opgericht door Jackson Lam en Ken Kirton en had tot 2020 zo'n 50 zines in risodruk uitgegeven.