Sagalino

Illustratiestijl

Een kinderboek in cordel-houtsnede

Zwarte vlakken waarin lichte lijnen zijn gesneden: vacht, haar, water, takken. De stijl gaat terug op de houtsneden die verschenen op de boekjes van de *Literatura de cordel* uit Noordoost-Brazilië. Onze beelden zijn een hedendaagse kinderboekinterpretatie daarvan.

Bekijk een boek in deze stijl

Lees gratis het hele verhaalDezelfde stijl in het hele boekE-book € 5,00

Voorbeeldillustratie in de stijl Cordel-houtsnede
Krachtige zwart-witcontrasten en ruwe snijlijnen: direct en expressief
Herkomst

Verhalen in verzen in een boekje, een houtsnede op de omslag

Literatura de cordel duidt gedrukte verhalen in verzen aan, in kleine boekjes. De naam komt uit Portugal, waar zulke boekjes op markten aan touwtjes werden opgehangen. In Brazilië ontwikkelde de traditie zich vanaf het eind van de negentiende eeuw, vooral in het noordoosten. Als baanbreker geldt de dichter Leandro Gomes de Barros (1865-1918) uit Paraíba, wiens boekje uit 1893 wordt genoemd als het oudst bekende Braziliaanse cordel-boekje. In 2018 schreef het Nationaal Instituut voor Historisch en Artistiek Erfgoed (Iphan) de Literatura de cordel in als immaterieel cultureel erfgoed, uitdrukkelijk ook met de houtsnijders. De traditie leeft dus voort.

De houtsnede stond niet vanaf het begin op de boekjes. Vroege uitgaven droegen meestal sierranden of metalen klisjees, die in de drukkerijen toch al aanwezig waren. Hier en daar doken houtblokklisjees op vanaf 1907. De zelfstandige houtsnedekunst van het noordoosten ontwikkelde zich volgens het Instituto Brasil Solidário vanaf de jaren veertig, omdat ze een eenvoudig en goedkoop procedé voor omslagbeelden bood. Veel dichters sneden hun drukblokken nu zelf, deels met geïmproviseerd gereedschap.

Het handwerk volgt een heldere logica: uit een houtblok wordt alles weggesneden wat in de druk licht moet blijven. De blijvende, verheven vlakken nemen verf op en worden op het papier gedrukt. Met één blok kunnen willekeurig veel boekjes worden geïllustreerd. Kenmerkend zijn daarom vereenvoudigde figuren, krachtige licht-donkercontrasten en snijsporen die je in de uiteindelijke druk nog ziet. De omslagen zijn vaak in zwart op gekleurd papier gedrukt.

Sinds de jaren zestig bereikte deze beeldtaal ook tentoonstellingen, en vanaf de jaren zeventig verkochten galeries losse bladen. Tot de kunstenaars die er eigen werk van maakten, behoren J. Borges en Gilvan Samico.

Onze beelden brengen dit effect over naar een hedendaagse kinderboekillustratie en bootsen geen bepaalde houtsnede na. Bos, vos en lantaarn zijn onze keuze van motieven voor het voorbeeldbeeld, en het gele accent voor zon en lamplicht is een toevoeging van ons, geen kenmerk van de traditie. Er wordt niets gedrukt: het beeld ontstaat digitaal en bootst de snijlijnen na.

Wie deze stijl heeft gevormd

De namen achter de stijl

  • Leandro Gomes de Barros

    Eerste cordel-boekjes vanaf 1893, waaronder O Boi Misterioso, 1893

    De dichter uit Paraíba (1865-1918) geldt als vader van de Literatura de cordel en als pionier die het dichten en verkopen van boekjes tot beroep maakte.

  • J. Borges (José Francisco Borges)

    O Encontro de Dois Vaqueiros no Sertão de Petrolina

    De dichter en houtsnijder uit Bezerros, Pernambuco (1935-2024), liet zijn eerste boekje door Mestre Dila illustreren en sneed daarna zijn blokken zelf; zijn bladen werden internationaal getoond.

  • Mestre Noza (Inocêncio Medeiros da Costa)

    Album Via Sacra, 1965

    De houtsnijder uit Juazeiro do Norte (1897-1983) maakte talrijke omslagbeelden voor cordel-boekjes; zijn album Via Sacra verscheen in 1965 in Parijs.

  • Gilvan Samico

    A Mãe dos Homens, 1981

    De graficus uit Recife (1928-2013) maakte streng gecomponeerde houtsneden naar legendes uit Noordoost-Brazilië, waarvan de beeldwereld doet denken aan cordel-omslagen.

Kenmerken

Hoe herken je een cordel-houtsnede?

  • Zwarte massa's waarin lichte lijnen zijn gesneden, ook zichtbaar binnen de figuren: in de vacht, in het haar, in de trui, aan takken en bladeren.
  • Snijsporen met licht onregelmatige randen. De lijnen lopen spits uit, als getrokken met een guts.
  • Alleen zwart op crèmekleurig papier, zonder grijstinten en zonder zachte kleurovergangen.
  • Vlakken als water en lucht ontstaan uit rijen horizontale sneden in plaats van uit kleur.
  • Figuren herken je aan gesneden kenmerken: haarvorm, oren, staart, patroon van de kleding. Het gele accent bij zon en lantaarn is een toevoeging van ons.
Voor welke verhalen

Bij welke verhalen deze stijl past

De cordel-houtsnede draagt verhalen met bos, dieren, nacht, reis en avontuur. De krachtige vlakken geven scènes spanning, en omdat in zwart-wit geen huids- en haarkleur te zien is, herken je figuren aan gesneden kenmerken: krullend haar, spitse oren, een gestreepte trui, een lantaarn in de hand.

Van het silhouet onderscheidt hij zich door wat er binnenin gebeurt. Het silhouet leeft van de omtrek, de houtsnede van zichtbare snijlijnen binnen de figuren en vlakken. Minder geschikt is hij voor rustige slaapverhalen en voor scènes waarin het aankomt op fijne gelaatstrekken, omdat de dichte snijstructuur onrustiger werkt dan een glad vlak.

Als ruwe richtlijn past hij vanaf ongeveer vier tot vijf jaar, wanneer kinderen graag lang kijken en details zoeken. Dat is een redactionele inschatting en geen regel: het sterke zwart-witcontrast trekt sommige kinderen erg aan, voor anderen is het te veel.

Lees gratis een verhaal in deze stijl
Vragen

Goed om te weten

Is dit een echte houtsnede?

De beelden ontstaan digitaal en bootsen het effect van een houtsnede na, zonder dat er een drukblok wordt gesneden. Ze zijn geïnspireerd op de houtsneden van de Braziliaanse cordel-boekjes en zijn een vrije vertaling naar de kinderboekillustratie, geen nabootsing van een bepaald voorbeeld.

Moeten de motieven Braziliaans zijn?

Nee. Jouw verhaal bepaalt de motieven. Het voorbeeldbeeld toont een bos met vos en lantaarn. Overgenomen is de snijtechniek met de lichte lijnen in de zwarte vlakken.

Wat is het verschil met het silhouet?

Het silhouet werkt met schimmen, dus met de buitencontour van een figuur. In de houtsnede staan lichte snijlijnen binnen de zwarte vlakken, bijvoorbeeld in de vacht of het haar. De figuur heeft daardoor een zichtbare binnenstructuur.

Vanaf welke leeftijd past deze stijl?

Als ruwe richtlijn vanaf ongeveer vier tot vijf jaar. Het krachtige contrast en de dichte snijstructuur nodigen uit tot lang kijken, maar kunnen op heel kleine kinderen onrustig werken.

Blijft de stijl in het hele boek hetzelfde?

Ja. Alle 14 dubbele pagina's worden geïllustreerd in de gekozen stijl, inclusief de omslag en het portret van het personage.

Bronnen
  1. 1.Instituto Brasil Solidário: Xilogravura, Fascículo 4 van de reeks “Cordel na Escola”. (in het Portugees)Wat het bevestigt: Leandro Gomes de Barros (1865-1918) en zijn boekje uit 1893, sierranden en metalen klisjees op vroege omslagen, houtsnede vanaf de jaren veertig, J. Borges en Mestre Dila, tentoonstellingen vanaf de jaren zestig, Samico (1928-2013) en de Movimento Armorial.
  2. 2.Agência Brasil: Literatura de cordel é reconhecida como patrimônio cultural do Brasil, 2018. (in het Portugees)Wat het bevestigt: De inschrijving van de Literatura de cordel als immaterieel cultureel erfgoed door het Iphan op 19 september 2018, met houtsnijders onder de uitdrukkelijk genoemde dragers.
  3. 3.SESC São Paulo: Dos barbantes ao WhatsApp, 2018. (in het Portugees)Wat het bevestigt: Leandro Gomes de Barros als vader van de Literatura de cordel, zijn eerste boekjes vanaf 1893 met de titel O Boi Misterioso, de herkomst van de naam uit de touwtjes waaraan de boekjes werden verkocht.
  4. 4.Prefeitura de São Paulo, Biblioteca Belmonte: Literatura de Cordel. (in het Portugees)Wat het bevestigt: Verspreiding van de Literatura de cordel in het noordoosten, Leandro Gomes de Barros als patroon, omslag op gekleurd papier met houtsnede in zwart.
  5. 5.Prefeitura de São Paulo, Biblioteca Belmonte: Xilogravura na Biblioteca. (in het Portugees)Wat het bevestigt: Het procedé: hout als drukblok, bewerkt met snijgereedschap, verheven plekken worden met de rol ingekleurd en op het papier gedrukt.
  6. 6.Fundação Clóvis Salgado: A criatividade e as histórias populares nas xilogravuras de Gilvan Samico. (in het Portugees)Wat het bevestigt: Samico's houtsneden, waarbij delen worden verwijderd die geen kleur mogen opnemen, zijn thema's uit legendes van Noordoost-Brazilië, de werking van de witte vlakken, de uitnodiging voor de Movimento Armorial in 1971 en het werk A Mãe dos Homens uit 1981.
  7. 7.Diário de Pernambuco: Morre aos 88 anos o xilogravurista pernambucano J. Borges, juli 2024. (in het Portugees)Wat het bevestigt: Levensdata van J. Borges (20 december 1935 tot 26 juli 2024, Bezerros), zijn begin als cordel-verkoper en auteur, het boekje O Encontro de Dois Vaqueiros no Sertão de Petrolina en de samenwerking met Mestre Dila.
  8. 8.Blombo Art: Mestre Noza, Via Sacra. (in het Engels)Wat het bevestigt: Mestre Noza, geboren in september 1897 in Taquaritinga do Norte, overleden op 21 december 1983 in São Paulo, sneed omslagbeelden voor cordel-boekjes; het album Via Sacra verscheen in 1965 in Parijs.

De andere stijlen

In het kort: alle illustratiestijlen, hoe het werkt en de veelgestelde vragen.